Шартҳо ва мантиқ

01 Операторҳои муқоиса

Ҳар қарор дар барнома бо савол оғоз мешавад: «ин синну сол аз ҳаждаҳ калон аст?», «парол мувофиқат кард?», «пул кифоя аст?». Савол дар JavaScript бо оператори муқоиса дода мешавад, ҷавоб бошад ҳамеша яке аз ду: true («ҳа») ё false («не»). Ин навъи boolean аст, ки шумо аз дарси навъҳои маълумот аллакай медонед.

const age = 17;
const price = 35;
const balance = 120;

console.log(age >= 18);          // → false: то синни баркамолӣ як сол мондааст
console.log(balance >= price);   // → true: пул кифоя аст
console.log(balance - price);    // → 85: арифметика низ кор мекунад
console.log(age !== 17);         // → false

let score = 5;
console.log(score === 7);  // → false: танҳо савол, score тағйир намеёбад
score = 7;                  // таъинот: акнун дар score 7 аст
console.log(score === 7);  // → true

Муқоисаи сатрҳо: аз рӯи алифбо, вале бо истиснохо

Сатрҳо «аз рӯи луғат», ҳарф ба ҳарф муқоиса мешаванд. Аммо компютер на ҳарфҳоро, балки рақамҳои дохилии онҳоро (кодҳоро) дар ҷадвали Unicode муқоиса мекунад. Бинобар ин ду дом ҳаст: ҳарфҳои калон аз хурдҳо «хурдтар»-анд, рақам-сатрҳо бошанд мисли матн муқоиса мешаванд, на мисли рақам.

console.log("Аня" < "Бахтиёр");  // → true: «А» дар алифбо пештар аз «Б» меистад
console.log("а" < "Б");          // → false: «а»-и хурд дар ҷадвал пас аз «Б»-и калон меояд
console.log("Z" < "a");          // → true: ҳамаи калонҳо пештар аз хурдҳо меоянд
console.log("10" < "9");         // → true: мисли матн «1» пештар аз «9», мисли луғат
console.log(10 < 9);             // → false: аммо мисли рақам

Муқоисаи навъҳои гуногун

Вақте ки дар як тарафи > ё < сатр, дар тарафи дигар рақам аст, JavaScript сатрро ба рақам табдил медиҳад (шумо инро дар дарси табдили навъҳо дидед) ва танҳо баъд муқоиса мекунад.

console.log("10" > 9);        // → true: сатри "10" рақами 10 шуд
console.log("abc" > 1);       // → false: "abc" NaN шуд, ҳар муқоиса бо NaN false медиҳад
console.log(NaN === NaN);      // → false: NaN ҳатто ба худаш баробар нест
console.log(null > 0);        // → false
console.log(null === 0);       // → false
console.log(null >= 0);       // → true — ғаройиби забон, ба он дар бахши оянда бармегардем

Бештар хонед: learn.javascript.ru: Операторҳои муқоиса · MDN: Муқоиса ва баробарӣ

const age = 17;

// чор сатри console.log бо оператори муқоиса дар ҳар кадом

false
true
false
false

// Пешбиниро ворид кунед: true ё false барои ҳар муқоиса (ҳар қимат — бо матн, чунон ки консол нишон медиҳад)
const prediction = ["", "", "", "", ""];
const actual = [
  "Фарход" < "Шахром",
  "яблоко" < "арбуз",
  "Dushanbe" < "dushanbe",
  "100" < "20",
  100 < 20,
].map(String);
console.log(actual.join("|") === prediction.join("|") ? "Верно!" : "Не угадали, подумайте ещё");

Верно!

const balance = 120;
const price = 35;
const count = 3;

// console.log("Хватает:", ...);
// console.log("Остаток:", ...);

Хватает: true
Остаток: 15

02 Баробарии қатъӣ ва ғайриқатъӣ

Дар JavaScript ду навъи «баробар» ҳаст. Онҳо ба ҳам монанд менамоянд, вале комилан гуногун рафтор мекунанд.

• === — баробарии қатъӣ. Ҳам қимат ва ҳам навъро муқоиса мекунад. Агар навъҳо гуногун бошанд — фавран false, бе кӯшиши чизеро табдил додан.
• == — баробарии ғайриқатъӣ. Агар навъҳо гуногун бошанд, аввал қиматҳоро ба навъи умумӣ меорад ва танҳо баъд муқоиса мекунад.

console.log(5 === 5);     // → true: рақам ва рақам
console.log(5 === "5");   // → false: рақам ва сатр, навъҳо гуногунанд
console.log(5 == "5");    // → true: == сатри "5"-ро ба рақам табдил дод ва муқоиса кард

Ҷадвал: бо == чӣ мешавад

Муқоисаи ғайриқатъӣ ба рӯйхати дарози қоидаҳо итоат мекунад. Ҳамаи онҳоро дар хотир доштан лозим нест, вале як бор дидан муфид аст, ки онҳо ба чӣ меоранд:

console.log(0 == false);          // true
console.log("" == 0);             // true
console.log("0" == false);        // true
console.log("2" == true);         // false
console.log(null == undefined);   // true
console.log(null == 0);           // false
console.log(null >= 0);          // true
console.log(NaN == NaN);          // false

const answer = "";
if (answer == 0) {
  console.log("Ответ — ноль!");  // бароварда мешавад, ҳарчанд корбар чизе ворид накардааст
}

const answer = "";
if (answer !== "" && Number(answer) === 0) {
  console.log("Ответ — ноль!");  // бароварда намешавад
}

Бештар хонед: learn.javascript.ru: Муқоисаи навъҳои гуногун, муқоисаи қатъӣ · MDN: Муқоиса ва баробарӣ

// Пешбиниро ворид кунед: true ё false барои ҳар муқоиса (ҳар қимат — бо матн, чунон ки консол нишон медиҳад)
const prediction = ["", "", "", "", "", ""];
const actual = [
  5 == "5",
  5 === "5",
  0 == false,
  null == undefined,
  null === undefined,
  NaN == NaN,
].map(String);
console.log(actual.join("|") === prediction.join("|") ? "Верно!" : "Не угадали, подумайте ещё");

Верно!

const pin = "1234";
const entered = 1234;

if (pin === entered) {
  console.log("Доступ разрешён");
} else {
  console.log("Доступ запрещён");
}

Доступ разрешён

// Пешбиниро ворид кунед: true ё false барои ҳар ифода (ҳар қимат — бо матн, чунон ки консол нишон медиҳад)
const prediction = ["", "", "", "", "", "", "", ""];
const actual = [
  "" == 0,
  "0" == false,
  null == 0,
  null >= 0,
  undefined == null,
  undefined == 0,
  "1" == 1.0,
  "abc" == NaN,
].map(String);
console.log(actual.join("|") === prediction.join("|") ? "Верно!" : "Не угадали, подумайте ещё");

Верно!

03 Қиматҳои рост ва дурӯғ (truthy / falsy)

Шарт ҳатман муқоиса будан лозим нест. Ба if ҳар қиматро гузоштан мумкин аст ва JavaScript худаш онро ба true ё false табдил медиҳад. Ин ҳамон табдили ниҳонӣ ба boolean аст, ки дар дарси навъҳо сухан рафт.

Дар ҳамагӣ ҳашт қимати «дурӯғ», боқӣ — рост

Қиматҳоеро, ки ба false табдил меёбанд, falsy («дурӯғнамо») меноманд. Панҷтои асосиро дар хотир доред — онҳо ҳар рӯз вомехӯранд:

Боқӣ ҳама — truthy («рост»): ҳар рақами ғайрисифр (аз ҷумла манфӣ), ҳар сатри ғайриҳолӣ, аз ҷумла "0" ва "false". Ҳар қиматро тавассути Boolean(...) ё инкори дукаратаи !! санҷидан мумкин аст:

console.log(Boolean(0));         // → false
console.log(Boolean(""));        // → false
console.log(Boolean(null));      // → false
console.log(Boolean(NaN));       // → false

console.log(Boolean(1));         // → true
console.log(Boolean(-5));        // → true: рақами манфӣ низ рост аст
console.log(Boolean("Мадина"));  // → true
console.log(Boolean(" "));       // → true: фосила — аломат аст, сатр холӣ нест!
console.log(Boolean("0"));       // → true: сатри "0" холӣ нест
console.log(Boolean("false"));   // → true: сатр бо матни false — танҳо матн

Ин чӣ тавр истифода мешавад

Сабаби аз ҳама маъмули нигоҳ кардан ба truthy/falsy — санҷиши «оё корбар умуман қимат додааст»:

const username = "";   // корбар чизе ворид накард

if (username) {
  console.log("Добро пожаловать, " + username);
} else {
  console.log("Введите имя");
}

const discount = 0;   // тахфифи 0% — қимати муқаррарӣ аст

if (discount) {
  console.log("Скидка:", discount + "%");
} else {
  console.log("Скидки нет");   // ✖ хатои мантиқ: 0% низ тахфиф аст
}

// дуруст: маҳз «оё қимат таъин шудааст» мепурсем
if (discount !== undefined) {
  console.log("Скидка:", discount + "%");
}

Бештар хонед: MDN: Falsy · MDN: Truthy · learn.javascript.ru: Операторҳои мантиқӣ

// Пешбиниро ворид кунед: true ё false барои ҳар қимат (ҳар қимат — бо матн, чунон ки консол нишон медиҳад)
const prediction = ["", "", "", "", "", "", "", ""];
const actual = [
  Boolean(0),
  Boolean("0"),
  Boolean(""),
  Boolean(" "),
  Boolean(null),
  Boolean("false"),
  Boolean(-1),
  Boolean(undefined),
].map(String);
console.log(actual.join("|") === prediction.join("|") ? "Верно!" : "Не угадали, подумайте ещё");

Верно!

const name1 = "Мадина";
const name2 = "";
let name3;   // қимат таъин нашудааст

// барои ҳар тағйирёбанда сохтори if / else-и худаш

Привет, Мадина!
Привет, гость!
Привет, гость!

const discount = 0;

if (discount) {
  console.log("Скидка: " + discount + "%");
} else {
  console.log("Скидки нет");
}

Скидка: 0%

04 Операторҳои мантиқӣ: &&, ||, !

Як савол аксар вақт кам аст. «Ба клуб рафтан мумкин аст, агар шумо 18 ё бештар доред ва шиноснома доред». Барои муттаҳид кардани саволҳо се оператори мантиқӣ истифода мешавад:

&& — «ва»

Рост аст, танҳо агар ҳар ду шарт рост бошанд.

|| — «ё»

Рост аст, агар ақаллан як аз шартҳо рост бошад.

! — «не»

Қиматро баръакс мекунад: !true — ин false аст ва баръакс.

const age = 20;
const hasTicket = true;

console.log(age >= 18 && hasTicket);   // → true: ҳар ду шарт иҷро шудаанд
console.log(age < 18 || hasTicket);    // → true: билет кифоя аст
console.log(!hasTicket);               // → false
console.log(age >= 18 && !hasTicket);  // → false

Афзалият ва қавсҳо

Тартиби иҷро мисли риёзиёт аст: аввал !, баъд &&, сонитар ||. Чунон ки зарб пештар аз ҷамъ меояд, «ва» низ пештар аз «ё» меояд. Барои тахмин накардан ва хонандаро саргардон накардан, дар шартҳои мураккаб қавсҳо гузоред.

const isStudent = true;
const hasCard = false;
const isWeekend = false;

// бе қавсҳо: аввал &&, баъд ||
console.log(isStudent || hasCard && isWeekend);     // → true
// бо қавсҳо: тартиб тағйир меёбад
console.log((isStudent || hasCard) && isWeekend);   // → false

Қонуни «не» (қонунҳои де Морган)

Шарти «не (А ё Б)» ҳамон маъноро дорад, ки «не А ва не Б». Ва баръакс: «не (А ва Б)» — ин «не А ё не Б» аст. Ин ба соддасозии шартҳои печида кумак мекунад.

const isClosed = false;
const isFull = true;

// «Даромадан мумкин аст, агар на (баста ё ҷой нест)»
console.log(!(isClosed || isFull));     // → false
// ҳамон: «на баста ВА на пур»
console.log(!isClosed && !isFull);     // → false

Қатъи кӯтоҳ ва қиматҳои бозпасгардонидашаванда

Ҳамин ҷо ҷолибтарин қисм оғоз мешавад. Операторҳои && ва || дар асл на true / false, балки яке аз қиматҳоеро, ки муқоиса мекунанд, бозпас мегардонанд. Ва онро «танбалона», аз чап ба рост мекунанд, баробари он ки ҷавоб равшан шуд, қатъ мешаванд. Инро қатъи кӯтоҳ (short-circuit) меноманд.

• a || b — аввалин қимати ростро мегирад. Агар ростҳо набошанд — охиринро бозпас мегардонад.
• a && b — аввалин қимати дурӯғро мегирад. Агар дурӯғҳо набошанд — охиринро бозпас мегардонад.

console.log(0 || 10);                  // → 10: 0 дурӯғ аст, ба пеш меравем
console.log("Алиша" || "гость");       // → Алиша: қимати аввал аллакай рост аст, минбаъд намебинем
console.log(null || undefined || "запасной"); // → захира

console.log(1 && 2 && 3);                // → 3: ҳама рост, охиринро бозпас гардонд
console.log(1 && 0 && 3);                // → 0: дар аввалин дурӯғ истод
console.log(null && "не дойдём");        // → null

Инро дар амал истифода мебаранд. Қимати пешфарз:

const nickname = "";                          // корбар чизе ворид накард
const shown = nickname || "Гость";            // агар холӣ бошад — «Гость»-ро ҷойгузин мекунем
console.log("Привет,", shown);                // → Привет, Гость

Ва «танҳо агар»-и бехатар: қисми рости && танҳо вақте ҳисоб карда мешавад, ки чап рост бошад.

const isAdmin = true;
isAdmin && console.log("Открываем панель администратора");  // иҷро мешавад
const isGuest = false;
isGuest && console.log("Это сообщение не появится");        // қисми рост ҳатто ҳисоб карда нашуд

Оператори ?? — «агар холӣ» танҳо барои null ва undefined

|| камбудие дорад, ки шумо аллакай дидед: 0 ва сатри холиро дурӯғ мешуморад. Барои қиматҳои пешфарз ин аксар вақт нофорам аст: овози 0 — танзими софдилона аст, на «қимат таъин нашудааст». Оператори ?? («якҷоякунии тиҳӣ») қимати эҳтиётиро танҳо вақте ҷойгузин мекунад, ки дар чап null ё undefined бошад.

const volume = 0;                 // корбар садоро хомӯш кард

console.log(volume || 50);        // → 50 ✖ садои хомӯшшуда худ аз худ фаъол шуд
console.log(volume ?? 50);        // → 0  ✔ сифр нигоҳ дошта шуд

let theme;                        // танзим таъин нашудааст (undefined)
console.log(theme ?? "светлая");  // → светлая

Қоидаи интихоб содда аст: ҷойгузин барои «холӣ» умуман (аз ҷумла 0 ва "") лозим аст — ||-ро мегирем; ҷойгузин танҳо барои «таъин нашудааст» лозим аст — ??-ро мегирем.

Бештар хонед: learn.javascript.ru: Операторҳои мантиқӣ · MDN: Оператори якҷоякунии тиҳӣ ??

const age = 16;
const hasTicket = true;

// се сатри console.log

false
true
false

// Пешбиниро ворид кунед: натиҷаи ҳар ифода бо тартиб (ҳар қимат — бо матн, чунон ки консол нишон медиҳад)
const prediction = ["", "", "", "", "", "", "", ""];
const actual = [
  0 || 10,
  0 ?? 10,
  "Алиша" || "гость",
  null && "текст",
  1 && 2 && 3,
  1 && 0 && 3,
  null || undefined || "последний",
  null ?? "пусто",
].map(String);
console.log(actual.join("|") === prediction.join("|") ? "Верно!" : "Не угадали, подумайте ещё");

Верно!

const ageA = 70;
const studentA = false;
const ageB = 16;
const studentB = true;

// ду сатр бо сатрҳои қолабӣ ва ифодаҳои мантиқӣ

А: бесплатно: true, скидка: false
Б: бесплатно: false, скидка: true

const volume = 0;
const nickname = "";
let theme;

// console.log("Громкость:", ...);
// console.log("Ник:", ...);
// console.log("Тема:", ...);

Громкость: 0
Ник: Гость
Тема: светлая

05 Оператори шартӣ if / else if / else

Акнун, ки саволҳо доданро медонем, ба барнома интихоби роҳ-ро меомӯзонем. Барои ин оператори if («агар») хизмат мекунад.

const temperature = 35;

if (temperature > 30) {
  console.log("Жарко, берите воду");
}
console.log("Программа продолжается");

Код дар қавсҳои фигурӣ танҳо вақте иҷро мешавад, ки шарт дар қавсҳои мудаввар рост бошад. Агар дурӯғ бошад — блок танҳо гузаронида мешавад ва барнома пеш меравад.

else — «дар ҳолатҳои дигар»

const balance = 8;
const fare = 3;   // роҳкиро дар маршрутка

if (balance >= fare) {
  console.log("Проезд оплачен");
} else {
  console.log("Недостаточно средств");
}

else if — якчанд вариант

Агар вариантҳо аз ду зиёд бошанд, байни if ва else ҳар қадар else if илова мекунанд. Шартҳо аз боло ба поён, то аввалин рост санҷида мешаванд; боқӣ дигар санҷида намешаванд.

const score = 72;

if (score >= 86) {
  console.log("Оценка: 5");
} else if (score >= 71) {
  console.log("Оценка: 4");
} else if (score >= 56) {
  console.log("Оценка: 3");
} else {
  console.log("Оценка: 2");
}

const score = 90;

if (score >= 56) {
  console.log("Оценка: 3");     // аллакай дар ин ҷо кор мекунад
} else if (score >= 71) {
  console.log("Оценка: 4");     // ҳеҷ гоҳ нахоҳем расид
} else if (score >= 86) {
  console.log("Оценка: 5");     // ва ба ин ҷо ҳам
}

Шартҳои таркибӣ ва дарунҷоӣ

Дар дохили шарт &&, || ва !-ро истифода бурдан мумкин аст. Ва ба дохили блок — if-ҳои дигарро гузоштан. Аммо сатҳҳои зиёди дарунҷоиро хондан душвор аст: бештар осонтар аст, ки шартҳоро тавассути && муттаҳид кунем.

const hour = 14;
const isWorkDay = true;

if (isWorkDay && hour >= 9 && hour < 18) {
  console.log("Офис открыт");
} else {
  console.log("Офис закрыт");
}

Бештар хонед: learn.javascript.ru: Шохабандии шартӣ · MDN: if...else

const color = "yellow";

// занҷири if / else if / else

Приготовьтесь

const n = 17;

// if (...) { ... } else { ... }

17 — нечётное

const total = 480;
let discount = 0;

// discount-ро тавассути if / else if муайян кунед

// console.log("Скидка: " + discount + "%");
// console.log("К оплате: " + ...);

Скидка: 10%
К оплате: 432

const score = 90;

if (score >= 56) {
  console.log("Оценка: 3");
} else if (score >= 71) {
  console.log("Оценка: 4");
} else if (score >= 86) {
  console.log("Оценка: 5");
} else {
  console.log("Оценка: 2");
}

Оценка: 5

const a = 5;
const b = 5;
const c = 8;

// if-и дарунҷоӣ: вуҷуд дорад ё не, баъд навъ

Треугольник существует
Равнобедренный

06 Оператори сегона ? :

Вақте ки танҳо яке аз ду қиматро интихоб кардан лозим аст, сохтори if / else хеле ҷой мегирад. Барои чунин ҳолатҳо навишти кӯтоҳ ҳаст — оператори сегона (тернарӣ). Он дар JavaScript ягонаест, ки се қисм дорад («тернарӣ» маънои «се»-ро дорад).

const age = 20;

// навишти дароз
let status1;
if (age >= 18) {
  status1 = "взрослый";
} else {
  status1 = "ребёнок";
}

// навишти кӯтоҳ: шарт ? қимат_агар_ҳа : қимат_агар_не
const status2 = age >= 18 ? "взрослый" : "ребёнок";

console.log(status1);   // → взрослый
console.log(status2);   // → взрослый

Дар куҷо қулай аст

Натиҷаи оператори сегона — қимат аст, бинобар ин онро бевосита ба сатри қолабӣ ё ба аргументи console.log гузоштан мумкин аст:

const items = 0;
console.log(`В корзине: ${items === 0 ? "пусто" : items + " шт."}`);

const hour = 7;
console.log("Чойхона:", hour >= 9 && hour < 22 ? "открыта" : "закрыта");

Занҷири операторҳои сегона

Операторҳои сегонаро ба ҳам пайваст кардан мумкин аст, ин else if-ро иваз мекунад. Кор мекунад, вале бо ду сатҳ хондан аллакай душвор аст.

const temp = 22;
const feel = temp >= 30 ? "жарко"
           : temp >= 15 ? "тепло"
           : "прохладно";
console.log(feel);   // → тепло

const x = a ? b ? 1 : 2 : c ? 3 : d ? 4 : 5;

let label;
if (temp >= 30) {
  label = "жарко";
} else if (temp >= 15) {
  label = "тепло";
} else {
  label = "прохладно";
}

Бештар хонед: learn.javascript.ru: Оператори шартии «?» · MDN: Оператори шартӣ (сегона)

const age = 20;
let status;
if (age >= 18) {
  status = "Совершеннолетний";
} else {
  status = "Несовершеннолетний";
}
console.log(status);

const age = 20;
// оператори сегонаи шумо: status-ро эълон кунед ва натиҷаро дар он гузоред
console.log(status);

Совершеннолетний

const hour1 = 7;
const hour2 = 14;

// ду сатр: console.log("Чойхона:", ...)

Чойхона: закрыта
Чойхона: открыта

const t1 = 31;
const t2 = 20;
const t3 = 5;

// const d1 = ...
// const d2 = ...
// const d3 = ...

console.log(d1);
console.log(d2);
console.log(d3);

Жарко
Тепло
Прохладно

07 Сохтори switch

Агар як тағйирёбандаро бо қиматҳои мушаххаси зиёд муқоиса кардан лозим бошад, занҷири даҳ else if печида мешавад. Барои ин switch («гузаронанда») ихтироъ шудааст.

const day = 3;

switch (day) {
  case 1:
    console.log("Понедельник");
    break;
  case 2:
    console.log("Вторник");
    break;
  case 3:
    console.log("Среда");
    break;
  default:
    console.log("Другой день");
}

1. Ифода ҳисоб мекунад дар қавсҳо пас аз switch — дар ин ҷо day.
2. Қимат қатъиян муқоиса мешавад (мисли ===) бо ҳар case аз боло ба поён.
3. Аввалин мувофиқат ёфта мешавад — ва код аз ҳамин ҷо ба поён иҷро мешавад.
4. break аз switch мебарояд. Агар break набошад — иҷро идома меёбад.
5. default — «ҳеҷ чиз мувофиқ наомад», ҳамонанди else. Онро дар охир менависанд.

break-ро фаромӯш кардем: «афтидан» (fall-through)

Маъруфтарин дом дар switch. Бе break JavaScript case-и лозимаро меёбад ва ҳар он чи дар поён аст иҷро мекунад, то даме ки ба break ё охири switch бирасад.

const n = 2;

switch (n) {
  case 1:
    console.log("Один");
  case 2:
    console.log("Два");
  case 3:
    console.log("Три");
  default:
    console.log("Неизвестно");
}
// мебарорад: Два, Три, Неизвестно — ҳар он чи дар поёни case-и мувофиқ аст

Афтидани муфид: якчанд case — як амал

Тарафи муфид ҳам ҳаст. Агар барои якчанд қимат амал яксон бошад, онҳоро пай дар пай навиштан мумкин аст, break-ро бошад танҳо пас аз коди умумӣ гузоштан:

const month = 4;

switch (month) {
  case 12:
  case 1:
  case 2:
    console.log("Зима");
    break;
  case 3:
  case 4:
  case 5:
    console.log("Весна");
    break;
  case 6:
  case 7:
  case 8:
    console.log("Лето");
    break;
  case 9:
  case 10:
  case 11:
    console.log("Осень");
    break;
  default:
    console.log("Такого месяца нет");
}

Муқоисаи қатъӣ

switch қиматҳоро мисли ===, бе табдили навъҳо муқоиса мекунад. Бинобар ин рақами 1 ва сатри "1" — қиматҳои гуногунанд:

const choice = "1";   // сатр, мисли аз майдони шакл

switch (choice) {
  case 1:
    console.log("Число один");
    break;
  case "1":
    console.log("Строка «1»");
    break;
  default:
    console.log("Не нашли");
}

Бештар хонед: learn.javascript.ru: Сохтори switch · MDN: switch

const day = 5;

// switch (day) { ... }

Пятница

const day = 6;

// switch (day) { ... }

Выходной

const bread = "tandir";

switch (bread) {
  case "lavash":
    console.log("Лаваш — тонкий");
  case "tandir":
    console.log("Тандыр — круглая лепёшка");
  case "non":
    console.log("Нон — домашний");
  default:
    console.log("Неизвестный хлеб");
}

Тандыр — круглая лепёшка

const city = "Бохтар";

// switch (city) { ... }

Доставка: 2 дня

08 Блоки ЗС: GitHub Copilot дар VS Code

Қоидаҳои курсро ёдовар мешавем: аввал 15 дақиқа худатон кӯшиш кунед, кодеро, ки сатр ба сатр шарҳ дода наметавонед, нагузоред ва ҳолатҳои канориро ҳамеша бо даст санҷед. Copilot-ро дар амалия фаъол мекунем ва дар вазифаҳои назоратӣ хомӯш мекунем.

1. Copilot дар муҳаррир чӣ тавр кор мекунад

То даме ки шумо чоп мекунед, Copilot матни рангпаридаи «шабаҳӣ»-ро нишон медиҳад — пешниҳоди идома додан. Онро пурра, калима ба калима қабул кардан ё рад кардан мумкин аст. Клавишаҳо дар тарҳбандии стандартии VS Code:

Дар inline chat шумо порчаи кодро ҷудо мекунед, Ctrl/Cmd + I-ро пахш мекунед ва дархостро бо калимаҳои оддӣ менависед. Фармонҳои кӯтоҳ низ ҳаст: /explain — шарҳ додани код, /fix — ёфтани хато, /tests — пешниҳоди тестҳо. Барои навомӯз аз ҳама арзишмандаш — маҳз /explain ва саволи «кадом ҳолатҳои канориро ба назар нагирифтам?» аст.

2. Copilot дар куҷо кумак мекунад

• Корҳои мунтазам: сатрҳои такроршаванда, қавсҳо, коди қолабӣ. Дастҳо хаста намешаванд, сар барои мантиқ озод аст.
• Синтаксиси фаромӯшшуда: «switch-ро чӣ тавр навиштан мумкин аст?» — аз ҷустуҷӯ дар ҳуҷҷатнигорӣ зудтар аст.
• Шарҳи коди дигарон: нофаҳморо ҷудо кардед, /explain-ро пахш кардед.
• Маълумот барои санҷиш: «10 қимати санҷишӣ барои санҷидани синну сол пешниҳод кун».
• Нигоҳи дуюм: «ҳолатҳои сарҳадиро дар шарти ман ёб» пас аз он ки худатон код навиштед.

3. Copilot дар куҷо ба омӯзиш халал мерасонад

Шартҳо ва мантиқ — маҳз ҳамон мавзӯест, ки дар он тафаккур аз чопкунӣ муҳимтар аст. Мағз вақте меомӯзад, ки меғалтад: шумо худатон ҳал мекунед, кадом оператор ва бо кадом тартиб. Агар шумо танҳо Tab пахш кунед, дар шумо хаёли фаҳмидан пайдо мешавад: код ҳаст, вале дар сар холӣ. Дар кори назоратӣ ва мусоҳиба шумо танҳо мемонед.

4. Интизоми «Copilot off»

Одати кор, ки мо дар курс ба он риоя мекунем:

1. Вазифаро бихонед ва ҳалро бо калимаҳо ё нақша дар дафтар нависед: кадом ҳолатҳо ҳастанд, бо кадом тартиб онҳоро санҷидан лозим аст.
2. Copilot-ро хомӯш кунед ва кодро худатон нависед. Нишонаи Copilot-ро дар сатри ҳолати поёни VS Code пахш кунед ва «Disable Completions» (хомӯш кардани ишораҳо)-ро интихоб намоед — барои ҳамаи файлҳо ё танҳо барои JavaScript.
3. Иҷро кунед ва санҷед дар қиматҳои сарҳадӣ ва дар маълумоти «бад».
4. Танҳо баъд Copilot-ро фаъол кунед ҳамчун тақризнависанда: код ҷудо кунед, Ctrl/Cmd + I, «ҳолатҳои сарҳадиро ёб, ки ман ба назар нагирифтам».
5. Муқоиса кунед бо ҳалли худатон. Он чиро пешниҳод кард, ки шумо намедонистед? Дар конспект як сатр нависед.

5. Промптҳо барои дарси имрӯза

Формуларо дар хотир доред: контекст → вазифа → маҳдудиятҳо → формати ҷавоб → санҷиш.

Акнун ду машқ: «пешниҳодҳо»-и монанди Copilot, ки ба ростӣ монанданд, вале хато мекунанд. Кори шумо — хаторо мисли тақризнависанда доштан.

const age = 12;

// пешниҳоди Copilot:
if (age < 12) {
  console.log("Бесплатно");
} else {
  console.log("Платно");
}

Бесплатно

const balance = 0;

// пешниҳоди Copilot:
if (balance) {
  console.log("Баланс: " + balance + " сомони");
} else {
  console.log("Баланс неизвестен");
}

Баланс: 0 сомони

09 Амалия дар дарс: ҳисобкунаки консолӣ

Аввалин барномаи воқеиро месозем. Ин ҳисобкунак аст: ду рақам ва аломати амалро мегирад, ҳисоб мекунад ва ҷавобро ба консол мебарорад. Воридкунии интерактивӣ (тавассути prompt) дар ин саҳифа нест, бинобар ин маълумотро бо тағйирёбандаҳо дар боло медиҳем: a, b ва operation. Онҳоро тағйир диҳед ва иҷро кунед — ҳамин тавр шумо барномаро месанҷед.

Қолаби ҳисобкунак

1. Маълумот: ду рақами a, b ва сатри operation бо аломат.
2. Интихоби амал: switch (operation) бо вариантҳои "+", "-", "*", "/".
3. Натиҷа: сатри намуди 12 * 4 = 48-ро бароред.
4. Ҳимоя: тақсим ба сифр — хатои алоҳида; амали номаълум — шохаи default.

const a = 12;
const b = 4;
const operation = "+";

switch (operation) {
  case "+":
    console.log(`${a} + ${b} = ${a + b}`);
    break;
  case "-":
    console.log(`${a} - ${b} = ${a - b}`);
    break;
  // дар ин ҷо "*" ва "/" мешаванд
  default:
    console.log("Неизвестная операция");
}

const a = 12;
const b = 4;
const operation = "*";

// switch (operation) { ... }

12 * 4 = 48

const a = 10;
const b = 0;
const operation = "/";

// switch (operation) { ... }

Ошибка: на ноль делить нельзя

const p1 = 9;
const p2 = 6;
const p3 = 7;

// if / else if / else ва &&

Минимум: 6

const n = 15;

// if / else if / else

FizzBuzz

★ Вазифаи хонагӣ: се барномаи консолӣ

Се барнома, ҳар кадом дар файли худ. Онҳоро дар консоли браузер (DevTools аз дарси аввал) ё дар ин саҳифа иҷро кардан мумкин аст. Маълумотро бо тағйирёбандаҳо дар аввали файл диҳед. Бе функсияҳо ва давраҳо: танҳо тағйирёбандаҳо, if / else, оператори сегона ва switch.

Барномаи 1. Ҳисобкунак

Рушди кори синфӣ: a, b, operation.

• ☐ Амалҳои +, -, *, /, %, ** тавассути switch.
• ☐ Тақсим ва бақия ба сифр — паёми хато ба ҷои натиҷа.
• ☐ Амали номаълум — паёми хато (default).
• ☐ Санҷиши навъҳо: агар a ё b рақам набошанд (typeof a !== "number"), Ошибка: нужны числа-ро бароред ва ҳисоб накунед.
• ☐ Баромад дар намуди 12 * 4 = 48.

Барномаи 2. Муайянкунандаи соли кабиса

Сол бо тағйирёбандаи year дода шудааст. Қоида: сол кабиса аст, агар ба 4 тақсим шавад, вале ба 100 тақсим нашавад, ба истиснои солҳое, ки ба 400 тақсим мешаванд.

• ☐ Баромад: 2024 — високосный год ё 2023 — не високосный год.
• ☐ Шарт бо як ифодаи таркибӣ бо && ва || ва қавсҳо навишта шудааст, ё бо занҷири if / else if — интихоб кунед ва интихобро шарҳ диҳед.
• ☐ Дар шарҳ дар аввали файл — ҷадвали солҳои санҷидашуда (ҳадди ақал панҷ, ҳама аз ҷадвали боло).
• ☐ Ин барномаро бо Copilot-и хомӯш нависед. Онро танҳо дар охир, барои санҷидани ҳолатҳои сарҳадӣ фаъол кунед.

Барномаи 3. Табдилдиҳандаи асъор

Қурбҳо дар барнома собит карда шудаанд: 1 USD = 10.5 сомонӣ, 1 RUB = 0.12 сомонӣ. Маблағи amount, асъори аслӣ from ва мақсадӣ to (сатрҳои "TJS", "USD", "RUB") дода шудаанд. Ғоя: аввал маблағро ба сомонӣ гузаронед («махраҷи умумӣ»), баъд аз сомонӣ ба асъори лозимӣ.

const amount = 100;
const from = "USD";
const to = "TJS";

const USD_RATE = 10.5;   // 1 доллар чанд сомонӣ меарзад
const RUB_RATE = 0.12;   // 1 рубл чанд сомонӣ меарзад

let inSomoni;

switch (from) {
  case "TJS":
    inSomoni = amount;
    break;
  case "USD":
    inSomoni = amount * USD_RATE;
    break;
  // дар ин ҷо "RUB" мешавад
  default:
    console.log("Неизвестная исходная валюта");
}

console.log(inSomoni);   // → 1050
// баъд: switch (to)-и дуюм натиҷаро аз inSomoni ҳисоб мекунад

• ☐ Ҳамаи ҷуфтҳои се асъор кор мекунанд, аз ҷумла USD ↔ RUB тавассути сомонӣ.
• ☐ Агар from === to — маблағро бе ҳисобкунии аз нав бароред.
• ☐ Асъори номаълум (дар ҳар майдон) ё маблағи манфӣ — паёми хато.
• ☐ Натиҷа то 2 рақам мудаввар карда мешавад: Math.round(x * 100) / 100.
• ☐ Бонус: асъори чорумро (масалан, EUR) илова кунед ва нишон диҳед, ки дар код чанд ҷойро тағйир додан лозим омад.

Чӣ супоридан лозим аст

1. Се файл: calculator.js, leap-year.js, converter.js дар ҷузвдони lesson-03-и репозиторийи GitHub (ё бойгонӣ ба гурӯҳи Telegram).
2. Дар аввали ҳар файл — шарҳ бо қиматҳои санҷишӣ: кадом маълумоти вурудиро санҷидед ва чӣ шуд.
3. Файли README.md аз се сатр: дар кадом вазифаҳо Copilot-ро истифода бурдед; он чиро пешниҳод кард; шумо чиро ислоҳ ё рад кардед.
4. Ҳангоми санҷиш омода бошед, ки ҳар сатрро шарҳ диҳед: муаллим метавонад хоҳиш кунад.

Чӣ тавр баҳо медиҳем (0–10)