Тағйирёбандаҳо, навъҳои маълумот, табдили навъҳо

01 Тағйирёбандаҳо: let, const ва чаро не var

Тағйирёбанда — ин ҷои номдор дар хотира аст, ки барнома қиматро дар он мегузорад, то баъд онро бо ном берун орад. Ба ҷои он ки рақами 25-ро дар даҳ ҷо нависед, онро як бор сабт мекунед ва минбаъд аз ном истифода мебаред.

let price = 25;
console.log(price);        // → 25

price = 30;                // қимати нав
console.log(price);        // → 30
console.log(price * 2);    // → 60

Тағйирёбандаро чӣ тавр эълон кардан

let

Тағйирёбандае, ки қимати он тағйир дода мешавад: тавозун, ҳисобкунак, номи корбар.

const

Тағйирёбандае, ки онро аз нав таъин кардан мумкин нест: нархи асъор, номи академия, нишонии сайт. Ин варианти пешфарз аст.

var

Роҳи кӯҳна аз давраи то соли 2015. Кор мекунад, вале ғайричашмдошт рафтор мекунад. Дар коди нав истифода намебарем.

const academy = "MakeFirstStep";   // тағйир намеёбад
let students = 12;            // тағйир меёбад

students = 13;                // донишҷӯи нав омад
console.log(academy, students);   // → MakeFirstStep 13

Агар const-ро тағйир диҳем, чӣ мешавад

JavaScript барномаро қатъ мекунад ва хато нишон медиҳад. Ин вайроншавӣ не, ҳимоя аст: худатон гуфтед, ки қимат набояд тағйир ёбад.

const rate = 10.95;
console.log("Курс:", rate);

rate = 11;   // ✖ TypeError: Assignment to constant variable.
console.log("Новый курс:", rate);

Диққат диҳед: сатри бо "Новый курс" иҷро нашуд. Пас аз хато барнома қатъ мешавад. Хондани матни хато — яке аз малакаҳои асосии барномасоз аст: TypeError — «навъи хато», пас аз ду нуқта — тавсифи фаҳмо.

Эълон кардан ва таъин кардан — чизҳои гуногунанд

• Эълон — калимаи let ё const ва ном. Як бор анҷом дода мешавад.
• Таъинот — аломати =. Бисёр маротиба анҷом додан мумкин аст (барои let).
• Барои const қиматро фавран ҳангоми эълон додан лозим аст: const x; — хато.
• Барои let бе қимат эълон кардан мумкин аст: let result; — дар дохил undefined («муайян нашудааст») мешавад. Дар бораи он дар бахши навъҳо сӯҳбат мекунем.

let result;                 // эълон кардем, қимат ҳоло нест
console.log(result);        // → undefined

result = 100;               // таъин кардем
console.log(result);        // → 100

Чаро не var

var се хусусияти нохуш дорад. Шумо онро дар китобҳои дарсии кӯҳна ва дар ҷавобҳои ЗС вомехӯред, бинобар ин фаҳмидани мушкил муҳим аст.

1. Аз қавсҳои фигурӣ «мерезад». Код дар { } — блок аст. Тағйирёбандаи let дар дохили блок мемонад, var бошад ба берун мебарояд:

{
  var oldWay = "var видно снаружи";
  let newWay = "let живёт только внутри";
  console.log(newWay);        // → let танҳо дар дохил зинда аст
}

console.log(oldWay);          // → var аз берун намоён аст

{
  let newWay = "let живёт только внутри";
}

console.log(newWay);   // ✖ ReferenceError: newWay is not defined

2. Ҳамон номро ду бор эълон кардан имкон медиҳад — ва шумо метавонед тағйирёбандаи дигарро тасодуфан ба ҷои он нависед, ҳатто пай набарда:

var city = "Душанбе";
var city = "Худжанд";      // JavaScript хомӯш аст, ҳарчанд ном аллакай банд аст
console.log(city);         // → Худжанд

let city = "Душанбе";
let city = "Худжанд";      // ✖ SyntaxError: Identifier 'city' has already been declared
console.log(city);

3. «Боло мебарояд»: var-ро то сатри эълон истифода бурдан мумкин аст — ба ҷои хатои фаҳмо undefined мегиред. Бо let ва const JavaScript софдилона мегӯяд, ки шумо шитоб кардед.

console.log(a);   // → undefined (аҷиб, вале бе хато)
var a = 5;
console.log(a);   // → 5

console.log(b);   // ✖ ReferenceError: Cannot access 'b' before initialization
let b = 5;

Тағйирёбандаҳоро чӣ тавр ном гузоштан

let x = 25;
let a1 = "Мадина";
let data = 3;
let sum_of_the_all = 100;

let samsaPrice = 25;
let studentName = "Мадина";
let seatsCount = 3;
let totalSum = 100;

Бештар хонед: learn.javascript.ru — Тағйирёбандаҳо · MDN — Грамматика ва навъҳо

// city ва temperature-ро эълон кунед


// temperature-ро ба 17 тағйир диҳед


// ҳар ду қиматро бароред

Душанбе 17

const balance = 100;
balance = balance + 50;   // бо 50 сомонӣ пур кардем
console.log("Баланс:", balance);

Баланс: 150

02 Навъҳои маълумот ва typeof

Қиматҳо навъҳои гуногун доранд. Рақами 25 ва матни "25" ба ҳам монанд менамоянд, вале барои JavaScript инҳо чизҳои комилан гуногунанд: рақамҳоро зарб кардан мумкин аст, матнро бошад — часпондан ва нишон додан. Навъ муайян мекунад, ки бо қимат чӣ кор кардан мумкин аст.

Панҷ навъи асосӣ

Донистани навъи қимат ба оператори typeof кумак мекунад. Он сатр-ро бо номи навъ бозпас мегардонад:

console.log(typeof "Салом");     // → string
console.log(typeof 25);          // → number
console.log(typeof 3.14);        // → number  (касрӣ низ number аст)
console.log(typeof true);        // → boolean
console.log(typeof undefined);   // → undefined

typeof бо тағйирёбандаҳо низ кор мекунад — он ба қимати дохил менигарад:

const dish = "курутоб";
const price = 35;
const isSpicy = false;

console.log(dish, typeof dish);       // → курутоб string
console.log(price, typeof price);     // → 35 number
console.log(isSpicy, typeof isSpicy); // → false boolean

console.log(typeof 25);     // → number
console.log(typeof "25");   // → string
console.log(typeof true);   // → boolean
console.log(typeof "true"); // → string — ин танҳо матн аз чор ҳарф аст

null ва undefined: фарқ дар чист

let phone;                 // эълон кардем, вале таъин накардем
console.log(phone);        // → undefined

let nickname = null;       // худамон қарор додем: ном нест
console.log(nickname);     // → null

Одатан undefined «худаш» пайдо мешавад (JavaScript мегӯяд: «ин ҷо холӣ аст, чунки шумо чизе нагузоштед»), null-ро бошад барномасоз бошуурона менависад: «ҳоло қимат нест».

console.log(typeof null);       // → object  (!)
console.log(typeof undefined);  // → undefined
console.log(null === undefined);// → false — «қатъиян баробар»: ин қиматҳои гуногунанд (муфассалтар дар бахши 6)

Навъи тағйирёбанда собит нест

Дар JavaScript тағйирёбанда метавонад қимати ҳар навъро нигоҳ дорад ва онро тағйир диҳад. Инро типизатсияи динамикӣ меноманд. Қулай аст, вале диққатро талаб мекунад: тағйирёбандае, ки дар он рақам буд, ногаҳон сатр мебарояд — ва ҳисоб кардан дигар намешавад.

let value = 100;
console.log(typeof value);   // → number

value = "сто";
console.log(typeof value);   // → string

value = true;
console.log(typeof value);   // → boolean

Боз ду навъ — танҳо шиносоӣ

• bigint — рақамҳои бутуни хеле калон, дар охир бо ҳарфи n навишта мешаванд: 12345678901234567890n. number-и оддӣ танҳо то 9 007 199 254 740 991 дақиқ аст. Ба шумо ин кам лозим мешавад.
• symbol — «шиносгар»-и беназир, бо фармони Symbol("id") сохта мешавад. Дар ин курс лозим намешавад.

console.log(typeof 123n);             // → bigint
console.log(typeof Symbol("id"));     // → symbol

Боз навъи «таркибӣ» — object ҳаст — барои рӯйхатҳо ва объектҳо. Онро дар дарсҳои 6 ва 7 шарҳ медиҳем, ҳоло бошад дар рӯйхати мо танҳо панҷ навъи асосии примитивӣ ҳаст.

Бештар хонед: learn.javascript.ru — Навъҳои маълумот · MDN — typeof

const price = 25;
const dish = "самбуса";
const isHot = true;
let discount;
const comment = null;

// typeof-и ҳар тағйирёбандаро бароред

number
string
boolean
undefined
object

// Пешбиниро ворид кунед: навъи ҳар қимат бо тартиб (ҳар қимат — бо матн, чунон ки консол нишон медиҳад)
const prediction = ["", "", "", "", "", "", "", "", ""];
const actual = [
  typeof 42,
  typeof "42",
  typeof 4.2,
  typeof NaN,
  typeof null,
  typeof undefined,
  typeof (5 > 3),
  typeof 10n,
  typeof Symbol("id"),
].map(String);
console.log(actual.join("|") === prediction.join("|") ? "Верно!" : "Не угадали, подумайте ещё");

Верно!

03 Сатрҳо ва литералҳои қолабӣ

Сатр — ин матн аст. Онро дар нохунакҳо менависанд ва нохунакҳо се навъ доранд:

const a = "двойные кавычки";
const b = 'одинарные кавычки';
const c = `обратные кавычки — шаблонная строка`;

console.log(a);
console.log(b);
console.log(c);

Дукарата ва яккарата — як чиз, як услубро интихоб кунед ва ба он вафодор бошед. Агар дар дохили матн худи ҳамон нохунакҳо лозим бошанд, онҳоро бо хати моили баръакс «экран мекунанд»:

console.log("Он сказал: \"Салом!\"");     // → Он сказал: "Салом!"
console.log('Сумма: 5 сомони\nИтого: 10');  // \n — гузариш ба сатри нав

Часпонидани сатрҳо тавассути +

Аломати + байни сатрҳо онҳоро мечаспонад. Инро конкатенатсия меноманд:

const name = "Мадина";
console.log("Салом, " + name + "!");   // → Салом, Мадина!

Кор мекунад, вале бо якчанд қимат зуд ба омехтаи нохунакҳо ва плюсҳо табдил меёбад — ва фосиларо фаромӯш кардан осон аст.

Литералҳои қолабӣ

Сатр дар нохунакҳои баръакс `…` имкон медиҳад, ки қиматҳо бевосита ба матн тавассути ${ } дароварда шаванд. Дар дохили қавсҳо ҳар ифодаро навиштан мумкин аст.

const name = "Мадина";
const age = 19;
const price = 25;

console.log(`Салом, ${name}!`);                     // → Салом, Мадина!
console.log(`${name}, вам ${age} лет`);              // → Мадина, вам 19 лет
console.log(`Три самбусы стоят ${price * 3} сомони`);// → Три самбусы стоят 75 сомони
console.log(`Через год вам будет ${age + 1}`);       // → Через год вам будет 20

Боз як қулайӣ: сатри қолабӣ метавонад якчанд сатр-ро ишғол кунад — гузаришҳо ҳамон тавр боқӣ мемонанд.

const student = "Фарход";
const grade = 5;

console.log(`Ведомость
Студент: ${student}
Оценка: ${grade}`);

Сатр — ин ҳамчунин маҷмӯи фармонҳо низ ҳаст

Ҳар сатр хосиятҳо ва фармонҳо дорад, ки онҳоро тавассути нуқта менависанд. Ҳоло якчанд аз онҳо ба мо кифоя аст — онҳо дар дохил чӣ тавр сохта шудаанд, дар дарсҳо дар бораи функсияҳо ва объектҳо мефаҳмем.

const city = "  Душанбе  ";

console.log(city.length);              // → 11 — шумораи аломатҳо (бо фосилаҳо!)
console.log(city.trim());              // → Душанбе — фосилаҳои канориро гирифтем
console.log(city.trim().toUpperCase()); // → ДУШАНБЕ
console.log(city.trim().toLowerCase()); // → душанбе
console.log("Салом"[0]);               // → С — аломати аввал (ҳисоб аз сифр сар мешавад)
console.log("Салом"[4]);               // → м — аломати панҷум

• .length — дарозии сатр (бе қавс: ин хосият аст);
• .toUpperCase() / .toLowerCase() — калон / хурд;
• .trim() — фосилаҳоро аз аввал ва охир мегирад;
• [0], [1] … — аломат аз рӯи рақам; ададшуморӣ аз сифр оғоз мешавад.

const name = "Далер";
console.log("Привет, ${name}");   // → Привет, ${name}  (кор накард!)
console.log(`Привет, ${name}`);   // → Привет, Далер

Бештар хонед: learn.javascript.ru — Сатрҳо · MDN — Литералҳои қолабӣ

const name = "Мадина";
const age = 19;
const city = "Душанбе";

// бароред: Меня зовут Мадина, мне 19 лет, живу в Душанбе

Меня зовут Мадина, мне 19 лет, живу в Душанбе

const orderNumber = 15;
const dish = "Самбуса";
const count = 3;
const price = 5;

// чеки аз се сатр — дар як console.log

Чек №15
Самбуса x 3
Итого: 15 сомони

04 Рақамҳо ва операторҳо

Дар JavaScript ҳамаи рақамҳо як навъи number мебошанд: ҳам бутун (25), ҳам касрӣ (3.14, қисми касрӣ бо нуқта). Барои ҳисобҳо операторҳо — аломатҳои амалҳо мавҷуданд.

console.log(7 + 3);     // → 10
console.log(7 / 2);     // → 3.5 — тақсим мудаввар намекунад
console.log(17 % 5);    // → 2
console.log(2 ** 10);   // → 1024
console.log(2 + 3 * 4); // → 14 — зарб пештар аз ҷамъ иҷро мешавад
console.log((2 + 3) * 4); // → 20 — қавсҳо тартибро тағйир медиҳанд

const manti = 17;
const plates = 5;

console.log(`Полных тарелок: ${Math.floor(manti / plates)}`);  // → 3
console.log(`Осталось манты: ${manti % plates}`);             // → 2
console.log(10 % 2);   // → 0 — ҷуфт
console.log(7 % 2);    // → 1 — тоқ

Мудаввар кардан: Math.round, floor, ceil

Тақсим аксар вақт каср медиҳад. Барои мудаввар кардан се фармон ҳаст, ки бо Math. оғоз мешаванд:

console.log(Math.round(2.5));  // → 3 — то наздиктарин бутун
console.log(Math.round(2.4));  // → 2
console.log(Math.floor(2.9));  // → 2 — ҳамеша ба поён
console.log(Math.ceil(2.1));   // → 3 — ҳамеша ба боло

Навишти кӯтоҳ: +=, ++ ва ҳамсафон

Қимати тағйирёбандаро доимо тағйир додан лозим аст: ба тавозун илова кардан, ҳисобкунакро зиёд кардан. Барои ин шаклҳои кӯтоҳ ҳаст:

let balance = 100;

balance = balance + 20;   // навишти дароз
balance += 20;            // ҳамон чиз, кӯтоҳ
console.log(balance);     // → 140

balance -= 40;            // balance = balance - 40
balance *= 2;             // balance = balance * 2
console.log(balance);     // → 200

let visitors = 0;
visitors++;               // ба 1 зиёд кардан
visitors++;
console.log(visitors);    // → 2
visitors--;               // ба 1 кам кардан
console.log(visitors);    // → 1

Аломатҳои ++ ва ---ро пеш аз тағйирёбанда ва пас аз он навиштан мумкин аст. Агар шумо рақамро танҳо дар сатри алоҳида зиёд кунед, фарқ нест. Аммо агар қимат дар ҳамон сатр истифода шавад — фарқ ҳаст:

let a = 5;
console.log(a++);   // → 5  — аввал қимати кӯҳна дода шуд, баъд зиёд шуд
console.log(a);     // → 6

let b = 5;
console.log(++b);   // → 6  — аввал зиёд шуд, баъд дода шуд
console.log(b);     // → 6

Муқоисаҳо boolean медиҳанд

Аломатҳои >, <, >=, <=, === (баробар) ва !== (баробар не) қиматҳоро муқоиса мекунанд ва true ё false бозпас мегардонанд. Шартҳои if, ки бар ин асос сохта мешаванд, дар дарси 3 меомӯзем.

console.log(5 > 3);        // → true
console.log(5 < 3);        // → false
console.log(10 >= 10);     // → true
console.log(7 === 7);       // → true
console.log(7 !== 7);       // → false

Infinity ва NaN

Дар риёзиёт ба сифр тақсим кардан мумкин нест. JavaScript намеафтад, балки қимати махсусро бозпас мегардонад:

console.log(1 / 0);     // → Infinity — «беинтиҳо»
console.log(-1 / 0);    // → -Infinity
console.log(0 / 0);     // → NaN — «рақам не» (Not a Number)

NaN вақте пайдо мешавад, ки арифметика барнаомад: масалан, матнро ба рақам зарб кардем. Се хосияти NaN-ро дар хотир доред:

• аз рӯи навъ ҳамоно number аст: typeof NaN → "number";
• он «сироятӣ» аст: ҳар амал бо NaN низ NaN медиҳад;
• NaN ҳатто ба худаш баробар нест. Санҷидан бояд бо фармони Number.isNaN(x) бошад.

console.log("abc" * 2);              // → NaN
console.log(NaN + 5);                // → NaN — сироят кард
console.log(NaN === NaN);            // → false (!)
console.log(Number.isNaN(NaN));      // → true
console.log(Number.isNaN("abc"));    // → false — ин сатр аст, на NaN

console.log(0.1 + 0.2);            // → 0.30000000000000004
console.log(0.1 + 0.2 === 0.3);    // → false

Бо пул чӣ кор кардан лозим аст: бо хурдтарин воҳидҳо — бо дирам (1 сомонӣ = 100 дирам), яъне бо рақамҳои бутун ҳисоб кунед ва танҳо ҳангоми намоиш ба 100 тақсим намоед. Баровардани зебо бо ду рақами пас аз нуқта бошад .toFixed(2) медиҳад — вале дар хотир доред: он сатр бозпас мегардонад, на рақам.

const total = 0.1 + 0.2;
console.log(total.toFixed(2));          // → 0.30
console.log(typeof total.toFixed(2));   // → string — ин аллакай матн аст!

console.log((10 + 20) / 100);           // → 0.3 — бо дирам ҳисоб кардем (10 ва 20), баъд тақсим кардем

Бештар хонед: learn.javascript.ru — Операторҳои асосӣ · learn.javascript.ru — Рақамҳо

const manti = 17;
const perPlate = 5;

// ду сатр бароред

Полных тарелок: 3
Осталось: 2

let seats = 20;

// 1) се нафар омаданд — seats -= 3
// 2) боз як нафар омад — seats--
// 3) ду нафар рафтанд — seats += 2

console.log("Свободных мест:", seats);

Свободных мест: 18

05 Табдили ошкори навъҳо

Табдили навъҳо — ин табдил додани қимат аз як навъ ба навъи дигар аст. Он ошкоро (худатон мехоҳед: «аз ин рақам кун») ва ниҳонӣ (JavaScript инро худаш, напурсида мекунад — дар бахши оянда шарҳ медиҳем) мешавад. Аввал онро бошуурона анҷом доданро меомӯзем.

Ба сатр: String()

console.log(String(123));         // → "123"
console.log(String(true));        // → "true"
console.log(String(null));        // → "null"
console.log(String(undefined));   // → "undefined"
console.log(typeof String(123));  // → string

Ба рақам: Number()

Муҳимтарин табдил. Дар кори воқеӣ рақамҳо аксар вақт ҳамчун матн меоянд: аз майдони воридкунӣ, аз ҷавоби сервер. Фосилаҳои канориро Number() мегирад, вале матни зиёдатиро дар дохил не.

console.log(Number("42"));        // → 42
console.log(Number("3.14"));      // → 3.14
console.log(Number("  7  "));     // → 7    — фосилаҳои канорӣ партофта мешаванд
console.log(Number("12px"));      // → NaN  — дар дохил аломатҳои зиёдатӣ ҳаст
console.log(Number("abc"));       // → NaN
console.log(Number(""));          // → 0    — сатри холӣ сифр медиҳад (!)
console.log(Number(true));        // → 1
console.log(Number(false));       // → 0
console.log(Number(null));        // → 0
console.log(Number(undefined));   // → NaN

Рақамро аз матн «берун овардан»: parseInt ва parseFloat

Number() сахтгир аст: ҳар аломати зиёдатӣ — NaN. Аммо parseInt() ва parseFloat() сатрро аз чап ба рост мехонанд, то даме ки рақамро мебинанд, ва дар аввалин аломати зиёдатӣ меистанд. parseInt бутунро бозпас мегардонад, parseFloat — касрӣ.

console.log(parseInt("42px"));       // → 42
console.log(parseInt("3.99"));       // → 3     — қисми касрӣ партофта шуд (мудаввар нашуд!)
console.log(parseFloat("3.99kg"));   // → 3.99
console.log(parseFloat("2.5 кг"));   // → 2.5
console.log(parseInt("px42"));       // → NaN   — оғоз на аз рақам
console.log(parseInt("abc"));        // → NaN

Маслиҳати касбиҳо: parseInt(text, 10) — аргументи дуюми 10 ошкоро мегӯяд «дар низоми даҳӣ». Дар браузерҳои муосир бе он низ кор мекунад, вале бо он код боэътимодтар ва фаҳмотар аст.

Ба қимати мантиқӣ: Boolean()

Ҳар қиматро ба true ё false табдил додан мумкин аст. Қоида содда: қиматҳои «холӣ» false медиҳанд, боқӣ ҳама — true. «Холӣ»-ҳо (онҳоро falsy меноманд) дар ҳамагӣ шашто асосӣ мебошанд:

• false — худаш;
• 0 (ва -0);
• "" — сатри холӣ;
• null;
• undefined;
• NaN.

console.log(Boolean(0));            // → false
console.log(Boolean(""));           // → false
console.log(Boolean(null));         // → false
console.log(Boolean(undefined));    // → false
console.log(Boolean(NaN));          // → false

console.log(Boolean(1));            // → true
console.log(Boolean(-5));           // → true  — ҳар рақам, ба ҷуз сифр
console.log(Boolean("Салом"));      // → true
console.log(Boolean(" "));          // → true  — фосила аллакай аломат аст!
console.log(Boolean("0"));          // → true  — сатри "0" холӣ нест
console.log(Boolean("false"));      // → true  — ва ин низ танҳо матн аст

Сатрҳо дар лоиҳаҳои воқеӣ аз куҷо меоянд

Қиматҳо аз майдонҳои воридкунӣ дар саҳифа ва аз равзанаи prompt() ҳамеша сатр меоянд, ҳатто агар корбар рақам ворид карда бошад. Бинобар ин Number()-ро хеле зуд-зуд навиштан лозим меояд. Дар консоли таълимии мо prompt() дастнорас аст, вале дар браузер ин чунин менамояд:

const answer = prompt("Сколько вам лет?");   // корбар 19 ворид кард
console.log(typeof answer);                   // → string — ҳамеша сатр!

const age = Number(answer);
console.log(age + 1);                         // → 20

Бештар хонед: learn.javascript.ru — Табдили навъҳо · MDN — parseInt · MDN — Falsy

const priceText = "45";
const countText = "3";

// натиҷаро ҳисоб кунед ва онро бо навъаш бароред

Итого: 135
number

const weight = "2.5 кг";
const pricePerKg = 18;

// бароред: Цена: 45 сомони

Цена: 45 сомони

06 Табдили ниҳонӣ: домҳои асосӣ

Агар дар ифода қиматҳои навъҳои гуногун вомехӯранд, JavaScript худаш онҳоро ба шакли умумӣ меорад — ва огоҳ намекунад. Баъзан ин қулай аст, вале бештар манбаи хатоҳои аҷиб мешавад. Вазифаи шумо — фаҳмидани қоидаҳо ва пешбинӣ карда тавонистани натиҷа.

Қоидаи 1: «+» бо матн — ин часпонидан аст

Агар ақаллан як тарафи + сатр бошад, JavaScript дуюмро ба сатр табдил медиҳад ва мечаспонад.

console.log("5" + 3);        // → 53   — на 8!
console.log(3 + "5");        // → 35
console.log("Итого: " + 100);// → Итого: 100
console.log("5" + true);     // → 5true
console.log("5" + null);     // → 5null

Қоидаи 2: аломатҳои арифметикии дигар ба рақам табдил медиҳанд

console.log("5" - 3);        // → 2
console.log("5" * "2");      // → 10
console.log("10" / "2");     // → 5
console.log("abc" * 2);      // → NaN — ба рақам табдил додан нашуд

Қоидаи 3: boolean, null ва undefined дар ҳисобҳо

console.log(true + 1);       // → 2    — true ба 1 табдил меёбад
console.log(false + 1);      // → 1    — false ба 0 табдил меёбад
console.log(null + 1);       // → 1    — null ба 0 табдил меёбад
console.log(undefined + 1);  // → NaN  — undefined ба NaN табдил меёбад

Тартиб аз чап ба рост

Ифода қадам ба қадам аз чап ба рост ҳисоб карда мешавад. То даме ки дар чап рақамҳо ҳастанд — онҳо ҷамъ карда мешаванд, вале баробари он ки дар занҷир сатр пайдо шуд — минбаъд часпонидан меравад:

console.log(1 + 2 + "3");    // → 33   — аввал 1 + 2 = 3, баъд "3" + "3"
console.log("1" + 2 + 3);    // → 123  — аввал "1" + 2 = "12", баъд "12" + 3
console.log(1 + 2 + 3);      // → 6

Плюси якоя: навишти кӯтоҳи Number()

Плюс пеш аз қимат бе қисми чап онро ба рақам табдил медиҳад — ҳамон тавр, ки Number(). Инро дар коди дигарон дидан мумкин аст, вале дар коди худ беҳтар аст ошкоро нависед.

console.log(+"7");           // → 7
console.log(+"");            // → 0
console.log(+"abc");         // → NaN
console.log(typeof +"7");    // → number
console.log("b" + "a" + +"a" + "a");   // → baNaNa  — шӯхии маъруф дар бораи NaN

Муқоисаҳо: == ва ===

Барои санҷидани баробарӣ ду роҳ ҳаст. ==-и дукарата «ғайриқатъӣ» аст — навъҳоро ба ҳам меорад ва барои ҳамин аҷиб рафтор мекунад. ===-и сеқарата «қатъӣ» аст — бе табдил муқоиса мекунад: қиматҳо танҳо вақте баробаранд, ки ҳам қимат ва ҳам навъ мувофиқат кунанд.

console.log(5 == "5");        // → true   — сатрро ба рақам овард
console.log(5 === "5");       // → false  — навъҳои гуногун
console.log(0 == "");         // → true   (!)
console.log(0 == false);      // → true   (!)
console.log("0" == false);    // → true   (!)
console.log(null == undefined);   // → true
console.log(null === undefined);  // → false
console.log(null == 0);       // → false  — чунин номувофиқатӣ

Муқоисаи сатрҳо — аз рӯи ҳарфҳо

Ду сатр аломат ба аломат муқоиса мешаванд, мисли калимаҳо дар луғат, на мисли рақамҳо. Бинобар ин «10» «хурдтар» аз «9» мебарояд: рақами аввали 1 аз 9 хурдтар аст.

console.log("10" > "9");     // → false (!)  — сатрҳо аз рӯи аломатҳо муқоиса мешаванд
console.log("10" > 9);       // → true       — яке аз қиматҳо рақам аст, пас мисли рақамҳо муқоиса мекунад
console.log(Number("10") > Number("9"));  // → true — роҳи боэътимод

Варақаи ёрирасон оид ба домҳо

Бештар хонед: learn.javascript.ru — Муқоисаҳо · learn.javascript.ru — Табдили навъҳо

// Пешбиниро ворид кунед: натиҷаи ҳар ифода бо тартиб (ҳар қимат — бо матн, чунон ки консол нишон медиҳад)
const prediction = ["", "", "", "", "", ""];
const actual = [
  "5" + 3,
  "5" - 3,
  "5" * "2",
  true + 1,
  null + 1,
  undefined + 1,
].map(String);
console.log(actual.join("|") === prediction.join("|") ? "Верно!" : "Не угадали, подумайте ещё");

Верно!

const price = "25";
const count = "4";

const total = price + count;
console.log("Итого:", total);

Итого: 100

07 Блоки ЗС: анатомияи промпт ва «ЗС-ро дар хато доштан»

Ёрдамчии ЗС маҳз ба он саволе ҷавоб медиҳад, ки шумо додед. Саволи норавшан — ҷавоби норавшан, ки ба ғайр аз ин метавонад хато дошта бошад. Бинобар ин дар ин курс мо ду малака дорем: дуруст пурсидан (промпт) ва ҷавобро санҷидан (иҷро кардан ва муқоиса намудан).

Анатомияи промпт: чор қисми ҳатмӣ

Промпти хуб — матни дароз не, балки сохтор аст. Тартибро дар хотир доред: контекст → вазифа → маҳдудиятҳо → формати ҷавоб. Банди панҷум — санҷиш — мо вақте илова мекунем, ки ҷавобе лозим аст, ки ба он кӯркӯрона бовар кардан мумкин нест (яъне қариб ҳамеша).

Промпти қавӣ аз чӣ беҳтар аст: ЗС тахмин намекунад, ки сатҳи шумо чӣ гуна аст, сохторҳои ношиносро истифода намебарад, дар шакли қулай ҷавоб медиҳад ва худаш ба шумо маводи худсанҷиро медиҳад.

Қолаби промпти худамонро месозем

Ҳар дафъа сохторро аз сифр навиштан тӯлонӣ аст. Қолаби худатонро созед — нусхае, ки шумо нусха бардошта, пур мекунед. Ин аввалин артефакти курси шумост: он ба конспект оид ба промптҳо меравад, баъд — ба варақаи ёрирасони шахсӣ, ки дар дарси 21 супорида мешавад.

1. Нусхаи зеринро ба конспекти худ (файл ё қайдҳо) нусха бардоред.
2. Майдонҳои «доимӣ»-ро як бор пур кунед: дар «Контекст» сатҳ ва стеки худро нависед («JavaScript-и тоза, бе китобхонаҳо, навомӯз»). Ин дар ҳар промпт яксон хоҳад буд.
3. Сатри «дӯстдошта»-и худро дар «Санҷиш» ихтироъ кунед: масалан, «нишон деҳ, ки консол чиро мебарорад» ё «2 ҳолати канориро номбар кун». Онро низ абадан мегузоред.
4. Қолабро санҷед дар вазифаи аз дарс: майдонҳоро пур кунед ва ба ЗС фиристед. Агар ҷавоб шуморо қонеъ накард — муайян кунед, ки дар кадом як аз чор қисм тафсилот намерасид, ва қолабро ислоҳ намоед.

Ҷавоби ЗС-ро чӣ тавр хондан: месанҷем, бовар намекунем

ЗС бо боварӣ менависад — ҳатто вақте ки хато мекунад. Дар мавзӯи навъҳо ин махсусан намоён аст: табдили ниҳонӣ ва аҷоибиҳое монанди typeof null-ро он аксар вақт нодуруст нақл мекунад. Бинобар ин шумо алгоритми содда доред:

1. Пешбинӣ кунед. Шарҳи ЗС-ро хондед — нависед, ки кадом натиҷа бояд ҳосил шавад.
2. Иҷро кунед. Мисолро ба консол нусха бардоред ва бубинед, ки дар асл чӣ бароварда мешавад.
3. Муқоиса кунед. Мувофиқат кард — олӣ. Мувофиқат накард — ё ЗС хато кард, ё шумо. Фаҳмед, ки маҳз кӣ: омӯзиш ҳамин аст.
4. Аз нав бипурсед. Баромади воқеиро ба ЗС нишон диҳед: «дар консол X шуд, ту бошӣ Y гуфтӣ — тафовутро шарҳ деҳ».

console.log("10" + 5);

// сатрро илова кунед, ки 15-ро барорад

105
15

console.log("null");        // бояд typeof null бошад
console.log("NaN");         // бояд typeof NaN бошад
console.log("undefined");   // бояд typeof undefined бошад

object
number
undefined

console.log(Boolean("0"));
console.log(Boolean(""));
console.log(Boolean(" "));
console.log(Boolean(0));

// илова кунед: Ошибки ИИ: ...

true
false
true
false
Ошибки ИИ: 1 3

Бештар хонед: learn.javascript.ru — Табдили навъҳо · MDN — Falsy

08 Амалия дар дарс: 15 вазифаи хурд оид ба навъҳо

Ин қисми асосии машғулият аст. Понздаҳ вазифаи кӯтоҳ — аз содда ба душвор. Дар ҳар кадом як ритми ягона амал мекунад:

1. Бихонед шарт ва кодро.
2. Пешбинӣ кунед натиҷаро — дар дафтар нависед.
3. Иҷро кунед ва муқоиса намоед. Ихтилоф — сабаби ба ёд овардани қоидаи дарс аст.
4. Шарҳ диҳед ба ҳамнишин, ки чаро маҳз ҳамин тавр шуд — бо овоз ва бо суханони худатон.

// тағйирёбандаҳоро эълон кунед ва сатрро бароред

Фарход, 20 лет, студент: true

// Пешбиниро ворид кунед: натиҷаи ҳар ифода бо тартиб (ҳар қимат — бо матн, чунон ки консол нишон медиҳад)
const prediction = ["", "", "", "", ""];
const actual = [
  10 / 4,
  10 % 4,
  2 ** 5,
  7 - "2",
  "7" + 2,
].map(String);
console.log(actual.join("|") === prediction.join("|") ? "Верно!" : "Не угадали, подумайте ещё");

Верно!

const ticket = "15";
console.log(typeof ticket);

// ticket-ро ба рақам табдил диҳед: const ticketNum = ...

console.log(typeof ticketNum);

string
number

// Пешбиниро ворид кунед: натиҷаи ҳар ифода бо тартиб (ҳар қимат — бо матн, чунон ки консол нишон медиҳад)
const prediction = ["", "", "", "", ""];
const actual = [
  5 / 0,
  -5 / 0,
  0 / 0,
  "abc" * 3,
  typeof (0 / 0),
].map(String);
console.log(actual.join("|") === prediction.join("|") ? "Верно!" : "Не угадали, подумайте ещё");

Верно!

const city = "душанбе";

// ҳарфи аввал — калон, боқӣ — чунон ки буданд

Душанбе
7

const g1 = "5";
const g2 = "4";
const g3 = "5";

// бароред: Средний балл: 4.7

Средний балл: 4.7

// Пешбиниро ворид кунед: true ё false барои ҳар қимат (ҳар қимат — бо матн, чунон ки консол нишон медиҳад)
const prediction = ["", "", "", "", "", ""];
const actual = [
  Boolean(0),
  Boolean(""),
  Boolean("0"),
  Boolean(null),
  Boolean("false"),
  Boolean(NaN),
].map(String);
console.log(actual.join("|") === prediction.join("|") ? "Верно!" : "Не угадали, подумайте ещё");

Верно!

let n = 10;

// +5, *2, -3, /3, ба квадрат

console.log("n =", n);

n = 81

// Пешбиниро ворид кунед: панҷ қимате, ки ифодаҳо бо тартиб бозпас мегардонанд (бо матн)
const prediction = ["", "", "", "", ""];
let a = 3;
const actual = [a++, a, ++a, a--, a].map(String);
console.log(actual.join("|") === prediction.join("|") ? "Верно!" : "Не угадали, подумайте ещё");

Верно!

const minutes = 275;

// бароред: В пути: 4 ч 35 мин

В пути: 4 ч 35 мин

// Пешбиниро ворид кунед: шаш қимат бо тартиб (бо матн)
const prediction = ["", "", "", "", "", ""];
let a;
const b = null;
const actual = [a, b, typeof a, typeof b, a == b, a === b].map(String);
console.log(actual.join("|") === prediction.join("|") ? "Верно!" : "Не угадали, подумайте ещё");

Верно!

// Пешбиниро ворид кунед: натиҷаи ҳар ифода бо тартиб (ҳар қимат — бо матн, чунон ки консол нишон медиҳад)
const prediction = ["", "", "", "", ""];
const actual = [
  1 + "2" + 3,
  "3" * "4" + 1,
  10 - "2" + "2",
  "4" + 4 * 2,
  10 / "5" + "1",
].map(String);
console.log(actual.join("|") === prediction.join("|") ? "Верно!" : "Не угадали, подумайте ещё");

Верно!

const n = 2587;

// се сатр бароред

Последняя цифра: 7
Без неё: 258
Чётное: false

const a = 0.1;
const b = 0.2;

console.log("Наивно:", a + b);

// тавассути дирам ҳисоб кунед ва бароред: Точно: 0.3

Наивно: 0.30000000000000004
Точно: 0.3

const priceText = "200";
const countText = "3";
const TAX = 1.15;

// бароред: К оплате: 690 сомони

К оплате: 690 сомони

09 Вазифаи хонагӣ

Кори хонагӣ — 10 вазифа ва конспект оид ба промптҳо. Натиҷа: файли tasks-02.js ва конспект бо промптҳо. Ҳалҳоро дар файли оддӣ нависед — тавассути консоли браузер (код гузоред) ё дар VS Code иҷро кунед.

10 вазифа

1. Шиносномаи маълумот. 8 тағйирёбандаи навъҳои гуногунро эълон кунед (string, number, boolean, null, undefined ва боз се то ба интихоби шумо). Барои ҳар кадом қимат ва typeof-ро бароред.
2. Корти зиёратии ман. Маълумот дар бораи худатон (ном, синну сол, шаҳр, хӯроки дӯстдошта)-ро дар const гузоред. Корти зиёратии бисёрсатриро бо як console.log бо сатри қолабӣ бароред.
3. Табдилдиҳандаи асъор. Қурби USD_RATE = 10.95-ро дар const гузоред. Маблағ бо доллар ҳамчун сатри "250" омад. Маблағро бо сомонӣ бароред, бо ду рақам пас аз нуқта тавассути toFixed(2) мудаввар карда.
4. 8 ифодаро пешбинӣ кунед. Худатон 8 ифодаи бо табдили ниҳонӣ (+, -, *, true, null, undefined) тартиб диҳед. Пешбиниро нависед, баъд иҷро кунед ва муқоиса намоед.
5. Соат ва дақиқа. Аз рӯи миқдори сонияҳо (масалан, 10000) вақтро дар шакли «соат : дақиқа : сония» бароред. Math.floor ва %-ро истифода баред.
6. Ислоҳи се порча. Се порчаи кӯтоҳро бо хатои табдили навъ нависед (часпонидан ба ҷои ҷамъ; NaN аз сабаби undefined; муқоисаи ғайриқатъӣ), дар поён бошад — варианти ислоҳшудаи ҳар кадомро.
7. Ошкорсози Falsy. Boolean(...)-ро барои 12 қимати гуногун бароред (0, "", " ", "0", null, undefined, NaN, -1 ва ғ.). Дар паҳлӯ бо шарҳ — пешбинии шумо.
8. Шикори NaN ва Infinity. Се роҳи гуногуни гирифтани NaN ва ду роҳи Infinity-ро ёбед. NaN-ро тавассути Number.isNaN санҷед.
9. Пул бе хато. Сабад: се мол бо нархҳо бо сомонӣ ва дирам (масалан, 12.40, 7.35, 0.10). Натиҷаро тавассути дирам (бо рақамҳои бутун) ҳисоб кунед ва бо сомонӣ бароред.
10. Як промпти хуб. Промптро аз рӯи формулаи «контекст → вазифа → маҳдудиятҳо → формат» барои ҳар вазифаи ин дарс тартиб диҳед. Онро дар конспект сабт кунед (поёнтар бинед).

Кор бо ЗС ва конспект оид ба промптҳо

Чӣ супоридан лозим аст

• tasks-02.js — ҳалли 10 вазифа бо шарҳҳои пешбинӣ;
• prompts-02.md — конспект оид ба промптҳо: қолаби шумо аз дарс + се таҳлили «промпт → ҷавоб → хато/санҷиш»;
• ҳар ду файл — ба репозиторий дар GitHub (истиноди онро ба муаллим фиристед).

Чӣ тавр баҳо дода мешавад (0–10)